«دکتر بهم گفته خونم غلیظ شده» احتمالا این جمله را بارها شنیده باشید اما واقعا یعنی چه؟ همه تصور میکنند که غلظت خون یعنی اینکه خون سفت و تیره میشود اما غلظت خون به معنای افزایش تعداد گلبولهای قرمز خون، هموگلوبین یا هماتوکریت است که باعث کند شدن جریان خون در رگها میشود.
اگر اخیرا در آزمایش خون خود با اعداد بالاتر از حد نرمال هموگلوبین مواجه شده اید یا نگران عوارض بلندمدت آن هستید، این راهنما مناسب شما خواهد بود. در این مقاله از تشخیص دقیق تا تمام راههای درمان این بیماری با شما صحبت خواهیم کرد تا پایان با ما باشید.
غلظت خون چیست؟
غلظت خون اصطلاحی عامیانه است که براساس علت به وجود آمدنش، اصطلاح پلیسیتمی (Polycythemia) یا اریتروسیتوز (Erythrocytosis) را بهکار میبرند. این حالت وضعیتی است که در آن تعداد گلبولهای قرمز خون،سطح هموگلوبین یا هماتوکریت (Hematocrit) بالاتر از محدوده طبیعی قرار میگیرد و باعث افزایش ویسکوزیته (چسبندگی) خون میشود.
این بیماری در همه سنین رخ میدهد ولی در افراد بالای ۵۰ سال به طور قابل توجهی بیشتر است.
هموگلوبین و هماتوکریت چه هستند؟
هموگلوبین (Hb) پروتئینی در گلبولهای قرمز است که اکسیژن را از ریهها به بافتهای بدن حمل میکند.
هماتوکریت (Hct) درصدی از حجم کل خون است که توسط گلبولهای قرمز اشغال شده است. برای مثال، اگر هماتوکریت شما ۴۵٪ باشد، یعنی ۴۵٪ از خون شما را گلبول قرمز و ۵۵٪ باقیمانده را پلاسما (مایع خون) تشکیل میدهد. در غلظت خون، هر دو این شاخصها بالاتر از محدوده طبیعی قرار میگیرند.
غلظت خون به دو دستهی اصلی تقسیم میشود: غلظت خون اولیه و غلظت خون ثانویه.
در غلظت خون اولیه (مانند بیماری پلیسایتمی ورا)، مشکل مستقیماً از مغز استخوان است که به دلیل یک نقص ژنتیکی، بدون هیچ دلیل خارجی، شروع به تولید بیشازحد گلبول قرمز میکند. این نوع نادر است و معمولاً نیاز به درمان مادامالعمر دارد.
غلظت خون ثانویه شایعتر است و در آن مغز استخوان سالم است، اما یک عامل خارجی (مانند سیگار کشیدن، آپنه خواب، زندگی در ارتفاعات بالا، یا بیماریهای ریوی) باعث میشود بدن برای جبران کمبود اکسیژن، گلبول قرمز بیشتری تولید کند.

علت غلظت خون چیست؟
دلایل بروز غلظت خون را در ادامه مرور میکنیم:
- آپنه خواب
- زندگی در ارتفاعات
- کمآبی بدن
- سیگار و دخانیات
- بیماریهای کلیوی
- بیماریهای ریوی
- بیماریهای مغز استخوان
- چاقی و اضافه وزن
- دارو و هورمونها
۱) آپنه خواب
آپنه یک اختلال خطرناک است راه تنفسی فرد، در طول خواب و بهصورت مکرر کامل یا جزئی مسدود میشود و تنفس فرد برای ۱۰ ثانیه یا حتی ۱ دقیقه قطع میشود و با خروپف متفاوت است. هربار که تنفس قطع میشود سطح اکسیژن خون کاهش پیدا میکند (هیپوکسی). بدن برای جبران این وضعیت، هورمون اریتروپویتین (EPO) بیشتری ترشح میکند.
هورمون EPO در کلیه و کبد ساخته و ترشح میشود و با تاثیر بر مغز استخوان، مغز استخوان را تشویق به تولید گلبول قرمز بیشتری میکند و این شرایط غلظت خون را بالا میبرد. (لینک منبع)
پس اگر آپنه خواب، خروپف شدید یا خوابآلودگی روزانه داشتید، بهتر است برای اطمینان از میزان هماتوکریت خون، به پزشک مراجعه کنید تا این وضعیت بررسی شود.
۲) زندگی در ارتفاعات
ساکنان مناطق کوهستانی (معمولا بالاتر از ۲۵۰۰متر از سطح دریا) به طور طبیعی با کاهش فشار اکسیژن محیط مواجه هستند که این مورد هم مانند آپنه خواب باعث افزایش ترشح EPO میشود.
۳) کم آبی بدن (دهیدراسیون)
در این حالت کمآبی باعث میشود که حجم پلاسمای خون کم شود و این موضوع باعث میشود نسبت هموگلوبین و هماتوکریت در آزمایش خون بالا برود که به این نوع غلظت خون، اریتروسیتوز نسبی میگویند.
۴) سیگار و دخانیات
سیگار فرآیند اکسیژنرسانی خون را مختل میکند و میتواند تولید گلبول قرمز را بالا ببرد و اگر فرد سیگاری این عمل را مداوم تکرار کند، سطح هموگلوبین و هماتوکریت بالا میماند و شرایط غلظت خون پایدار میشود. اگر قبل از اینکه سیگار به ریهها آسیب بزند و به موقع ترک شود، غلظت خون به مرور به حالت نرمال برمیگردد.
دود قلیان نیز مقادیر بسیار بالایی مونوکسید کربن دارد. لذا هربار مصرف قلیان میتواند حجم دودی معادل ۱۰۰ تا ۲۰۰ نخ سیگار تولید کند و باعث غلظت خون شود. (لینک منبع)
[مطالعه بیشتر: مکانیسم اثر سیگار بر غلظت خون]
۵) بیماریهای کلیوی
EPO در کلیه تولید میشود و هر بیماری که کلیه را تحت تاثیر بگذارد، میتواند تولید این هورمون را تحریک کند و در نتیجه منجر به ایجاد غلظت خون ثانویه در بدن شود.
۶) بیماریهای ریوی
بیماریهای ریه که منجر به کاهش اکسیژن خون میشوند، میتوانند باعث تولید بیشتر EPO و به وجود آمدن اریتروسیتوز ثانویه شوند.
۷) بیماریهای مرتبط با مغز استخوان
پلی سیتمی ورا (Polycythemia Vera) یک اختلال مزمن در مغز استخوان است که باعث میشود تعداد گلبولهای قرمز خون بهطور طبیعی افزایش یابد. این بیماری با یک ژن در بدن به نام JAK2 در ارتباط است که جهشی در این ژن مشکلساز میشود و گاهی پلاکت خون و گلبولهای سفید را هم بالا میبرد.
۸) چاقی و اضافه وزن
چاقی شدید (BMI بالای ۳۰) یکی از علل مهم و غیر مستقیم اریتروسیتوز ثانویه محسوب میشود. تجمع چربی در ناحیه گردن و شکم، باعث مشکلاتی در تنفس و اکسیژنرسانی میشود. رویکرد اصلی و ریشهای برای درمان غلظت خون در این افراد، کاهش وزن و حل اختلالات تنفسی است.
۹) داروها و هورمونها
بعضی داروها مثل داروهای ادرارآور سطح مایعات بدن را کاهش میدهند. همچنین بعضی داروهای بدنسازی، حاوی هورمونهای مردانه (استروئید آنابولیک و تستوسترون) هستند که باعث تشدید خونسازی و افزایش غلظت خون میشود.
[مطالعه بیشتر: تاثیر درمان جایگزینی تستوسترون بر غلظت خون]
علائم غلظت خون
نشانههای غلظت خون در بدن به میزان افزایش گلولهای قرمز در خون بستگی دارد. این بیماری تا مدتها در بسیاری از افراد بدون علامت است و تنها در آزمایشهای خون تصادفی یا چکاپهای دورهای مشخص میشود. با این حال علائم زیر ممکن است ظاهر شود:
- سردرد، سرگیجه و اختلالات بینایی
- خارش پوست بهویژه بعد از حمام آبگرم
- سوزش و قرمزی کف دست و پا (اریتروملالژیا)
- قرمزی صورت و بزرگی طحال
- نقرس و زخم معده
- لختهشدن خون (ترومبوز)
۱) سردرد، سرگیجه و اختلالات بینایی
افزایش ویسکوزیته خون، جریان خون در مویرگهای ریز مغز و شبکیه چشم را کند میکند. این کندی جریان باعث کاهش اکسیژنرسانی لحظهای به بافتهای عصبی و بینایی میشود. در چنین شرایطی ممکن است بیمار سردردهای ضرباندار صبحگاهی، وزوز گوش یا تاری دید موقت را تجربه کند.
این علائم اختصاص نیستند و داشتن این نشانهها به هیچوجه نشانه قطعی غلظت خون نیستند. اما میتواند علائمی باشد که ارزش بررسی و مراجعه به پزشک را داشته باشد.
۲) خارش پوست بهویژه بعد از حمام آبگرم
خارش شدید و سوزش پوست پس از تماس با آب یکی از علائم اختصاصی برای غلظت خون است که بهدلیل آزادسازی بیشازحد هیستامین در پوست رخمیدهد.
۳) سوزش و قرمزی کف دست و پا
این سندروم، یک سندروم عروقی نادر است که با سه علامت (قرمزی، داغشدن و سوزش دردناک) رخ میدهد.
۴) قرمزی صورت و بزرگی طحال
پرخونی زیاد میتواند باعث شود پوست صورت، گردن و کف دستها و ملتحمه چشم، ظاهری قرمز و ارغوانی پیدا کند.
همزمان طحال،که مسئول تصفیه خون است، متورم میشود. بهدلیل حجمکاری بالا بزرگشدن طحال در تا ۷۵درصد بیماران پلیسیتمی ورا دیده میشود. (لینک منبع)
[مطالعه بیشتر: ارتباط غلظت خون با بزرگی طحال]
۵) نقرس و زخم معده
تجربه مداوم گلبولهای قرمز اضافه،منجر به افزایش اسید اوریک خون میشود. این اسید در مفاصل رسوب میکند و باعث بیماری نقرس یا سنگکلیه میشود.
همچنین بهدلیل ترشح هیستامین، شیوع زخممعده در این بهطور قابلتوجهی بیشتر از جمعیت عادی گزارش شده است. (لینک منبع)
۶) لختهشدن خون (ترومبوز)
خطرناکترین عارضه غلظت خون است که حتی میتواند زندگی فرد را تهدید کند. تورم ناگهانی و دردناک یک پا، تنگینفس ناگهانی، درد قفسه سینه یا ضعف و کجی صورت، هر کدام از این علائم نیاز به یک اورژانس پزشکی فوری دارد نه انتظار برای ویزیت مطب.
[مطالعه بیشتر: خطرات لخته شدن خون در غلظت خون]
روشهای تشخیص غلظت خون
فرآیند تشخیص از یک آزمایش خون ساده شروع میشود. پزشک تنها بر اساس اعداد در آزمایش تشخیص قطعی نمیدهد، بلکه در کنار آن سابقه بیمار و معاینه را هم در نظر میگیرد
آزمایش شمارش گلبول قرمز (CBC)
پایهایترین آزمایش تشخیص است که سه فاکتور خونی را اندازهگیری میکند:
- هموگلوبین (Hb)
- هماتوکریت (HTC)
- تعداد گلبول قرمز (RBC)
همچنین گلبول سفید و پلاکت بررسی میشود. بالا بودن یکی از شاخصها بهتنهایی کافی نیست و پزشک برای تشخیص قطعی باید موارد دیگری هم در نظر بگیرد.
تکرار آزمایش و چککردن دوباره
عواملی وجود دارد که میتواند باعث افزایش کاذب هموگلوبین یا هماتوکریت شود. برای تشخیص اریتروسیتوز پزشک معمولا آزمایش را پس از ۲ تا ۴ هفته مجددا تکرار میکند تا مطمئن شود این افزایش پایدار بوده یا موقتی. اگر در آزمایش دوم هم این اعداد بالا باشد، احتمال وجود غلظت خون تقویت میشود.
اگر مقدار هماتوکریت بسیار شدید باشد ممکن است پزشک بدون منتظر ماندن برای تکرار آزمایش،بررسی های خود را شروع کند چون ریسک لختهشدن خون در این شرایط بالا میرود.
بررسی علل ثانویه و عوامل زمینهای
پس از اینکه پارامترها در آزمایش تکراری بالا بود،پزشک به سراغ بررسی علل ثانویه (مثل مصرف دخانیات، آپنه خواب، بیماریهای ریوی، کمبود اکسیژن و مصرف داروهای خاص) میرود. برای بررسی دقیقتر هیپوکسی (کمبود اکسیژن) ممکن است پزشک آزمایشهای تکمیلی مثل پالس اکسیمتری (اندازهگیری اکسیژن خون)، تست ریه (اسپیرومتری) یا تست خواب (پلیسومنوگرافی) را درخواست کند.
آزمایشهای تخصصی EPO و جهش JAK2
اگر بررسی علل ثانویه توسط پزشک رد شود یا به بیماریهای مغزاستخوان شک کند، دو آزمایش دیگر را درخواست میکند.
- چککردن سطح هورمون اریتروپیوتین
- تست جهش ژنتیکی JAK2
در پلی سیتمی ورا، سطح EPO بهطور غیرطبیعی پایین است زیرا مغز استخوان خودبهخود و بدون نیاز به هورمون کار میکند. در حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد بیماران پلیسیتمی ورا جهش ژنتیکی JAK2 هم رخ میدهد و مثبت بودن این تست تشخیص غلظت خون را تقریبا قطعی میکند. (لینک منبع)
دیگر آزمایشهای تکمیلی برای تشخیص قطعی
علاوه بر این آزمایشها در صورت صلاحدید پزشکمعالج آزمایشهای خون تکمیلی هم انجام میشود:
- اندازهگیری سطح اسید اوریک، آنزیم LDH و ویتامین b12
- سونوگرافی شکم (برای بررسی بزرگی طحال)
در مواردیکه آزمایشها عددهای دیگری نشان میدهد ولی علائم و تشخیص پزشک چیز دیگری میگوید، ممکن است پزشک نمونهبرداری از مغز استخوان را ضروری بداند. این روش یم روتین برای همه بیماران نیست و فقط در شرایط پیچیده و توسط فوقتخصص خون تجویز میشود.
چه زمانی لازم است به متخصص خون مراجعه کنیم؟
بخشی از موارد غلظت خون با اصلاح یک عامل بیرونی برطرف میشود. اما گروهی نیازمند ارزیابی هماتولوژیست (فوق تخصص خون) هستند. ارجاع به متخصص زمانی اهمیت پیدا میکند که:
- هماتوکریت و هموگلوبین در تکرار آزمایشها بالا باشد ولی عوامل ثانویه روشنی پیدا نمیشود.
- تست JAK2 مثبت شود.
- بیمار جوان (زیر ۴۰سال) باشد و سابقه خانوادگی غلظت خون داشته باشد.
- علائمی مثل لختهخون، بزرگی طحال یا افزایش همزمان گلبول سفید و پلاکت رویت شود.
تاخیر در مراجعه به متخصص و انجام ارزیابی های پیشگیری، خطراتی مانند بروز ترومبوز را بالا میبرد و مراجعه بهموقع، بیماری را بهطور چشمگیری بهبود میبخشد.

درمان غلظت خون چگونه است؟
درمان غلظت خون هرگز یک نسخه واحد برای همه افراد نیست. درمان به نوع غلظت خون، سطح هماتوکریت، سن بیمار و عوامل خطر قلبی-عروقی بستگی دارد. و هدف نهایی همه این درمانها کاهش ویسکوزیته خون است.
۱) درمان علتهای زمینهای
در غلظت خون ثانویه (شایعترین در جامعه) درمان علت اصلیست که اهمیت پیدا میکند. علتهایی که باعث افزایش تعداد گلبولهای قرمز میشود. وقتی بدن به دلیل کمبود اکسیژن، سیگار، آپنه خواب یا مصرف دارو گلبول بیشتری تولید میکند، با حذف این محرکها میتوانیم تولید گلبولقرمز را کنترل کنیم.
درمان به روش حذف محرکها،بهترین و کمعارضهترین راه درمان است. با ترک سیگار میتوان هماتوکریت را طی ۳تا۶ ماه به محدودهی نرمال رساند. در آپنه خواب با استفاده از دستگاه CPAP میتوان تولید EPO اضافی را متوقف کرد و در مصرفکننده تستوسترون،تعدیل دوز یا قطع دارو تحت نظر پزشک، معمولا مشکل را حل میکند.
۲) فلبوتومی (خونگیری درمانی)
فلبوتومی (phlebotomy) فرآیندی کنترلشده و استریل است که در آن مقداری از خون بیمار (بسته به وضعیت بیمار و حداکثر تا ۳۰۰ میلیلیتر) بهصورت دورهای خارج میشود.
با خارجکردن خون زیر نظر پزشک، هماتوکریت کاهش پیدا میکند. این روش در درمان بیماریهایی مثل پلی سیتمی ورا نقش مهمی دارد و هدف نگهداشتن هماتوکریت زیر ۴۵درصد است. با اینکه در درمان این بیماریها نقش کلیدی دارد ولی در درمان غلظت خون ثانویه، خط اول درمان نیست و ابتدا پزشک سعی میکند با حذف علتهای ایجاد غلظت خون جلوی بیماری را بگیرد. اما در موارد خیلی خاص (مثلا هماتوکریت بالای ۵۵درصد با علائم شدید) زیر نظر پزشک انجام میشود.
“In patients with polycythemia vera, maintaining a hematocrit level of less than 45% significantly reduces the rate of cardiovascular death and major thrombosis compared with a target hematocrit level of 45 to 50%”
در بیماران مبتلا به پلیسایتمی ورا، حفظ سطح هماتوکریت کمتر از ۴۵٪ در مقایسه با هدف ۴۵ تا ۵۰ درصد، بهطور قابلتوجهی نرخ مرگومیر قلبی-عروقی و ترومبوز عمده را کاهش میدهد.
منبع: Marchioli R, et al. Cardiovascular Events and Intensity of Treatment in Polycythemia Vera. New England Journal of Medicine (NEJM), 2013
مرکز ایران فصد با سالها تجربه در زمینه انجام فلبوتومی درمانی، این اطمینان را به بیماران عیز میدهد که در زمینه درمان غلظت خون با متدهای روز دنیا، تجهیزات استریل و حضور دائمی پزشک متخصص در مجموعه، بهترین روشهای درمانی را به بیمار پیشنهاد خواهد داد.
۳) درمانهای دارویی برای غلظت خون
هیچ داروی واحدی برای درمان غلظت خون وجود ندارد که برای همه و مشابه تجویز شود. انتخاب بهترین دارو برای غلظت خون توسط پزشک متخصص و با ارزیابی دقیق شرایط بیمار انجام میشود. داروهایی که در ادامه به برخی از آنها اشاره میکنیم، تحت هیچشرایطی خودسرانه مصرف نکنید و حتما با نظر و دستورالعمل پزشک مصرف شود.
- آسپرین
- هیدروکسی اوره آ (Hydroxyurea)
- روکسولیتینیب (Ruxolitinib)
- اینترفرون alfa-2b (interferon)
داروهای غلظت خون، تولید گلبولهای قرمز (و گاهی گلبول سفید و پلاکت) را در مغز استخوان کاهش میدهند و یا ضدپلاکتی (جلوگیری از چسبیدن پلاکتها به هم) هستند.
در غلظت خون ثانویه که عوامل جانبی دخیل هستند، حذف محرکها درمان اصلی است و لزوما داروی کاهشدهنده گلبول قرمز تجویز نمیشود.
در بیماری پلی سیتمی ورا که آزمایش JAK2 آنها مثبت شده و به درمان اختصاصی نیاز دارد، ممکن است در کنار فلبوتومی، پزشک داروهایی مانند هیدروکسی اوره (که تکثیر سلولهای خونی را کنترل میکند) هم تجویز کند.
داروهای روکسولیتینیب و اینترفرون alfa-2b داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی هستند که بنا به تجویز پزشک و شرایط خاص، ممکن است بجای هیدروکسی اوره تجویز شود
۴) مصرف آسپرین با دوز پایین
آسپرین با دوز پایین (۸۰ تا ۱۰۰ میلیگرم روزانه) یک داروی ضدپلاکتی است که از انعقاد خون و ایجاد لخته خون در رگها جلوگیری میکند و اصلا تاثیری روی هموگلوبین خون، در نتیجه درمان غلظت خون ندارد
آسپرین برای همهی افرادی که هماتوکریت بالا دارند مناسب نیست و فقط در بیماران پلیسایتمی ورا با نظر پزشک و برای بیماریهای دیگر مرتبط با پلاکت تجویز میشود.
آسپرین ۸۰، احتمال تشکیل لختههای خونی و عوارض ترومبوتیک، حمله قلبی و سکته مغزی را کاهش میدهد.
درمان خانگی غلظت خون
تغییرات سبک زندگی نمیتواند جایگزین درمان شوند اما مکمل درمان هستند و باید جدی گرفته شود. و بیشتر برای کنترل عوامل تشدیدکننده غلظت خون، انجام میشود.
نوشیدن آب و مایعات کافی (هیدراتاسیون)
اگر کمآبی در بدن رخ بدهد، هماتوکریت افزایش مییابد. در زمانهایی مانند تب، اسهال، گرمای هوا، تعریق و مصرف زیاد الکل احتمال کمآبی در بدن بیشتر است.
مصرف ۸تا۱۰ لیوان آب در روز از افزایش نسبی هماتوکریت در اثر کمآبی جلوگیری میکند. در بیماران کلیوی و قلبی میزان مصرف مایعات هم باید زیر نظر پزشک تعیین شود.
داشتن خواب کافی و چک کردن آپنه خواب
به این معنا نیست که با خواب کافی میتوانیم غلظت خون را درمان کنیم. اگر خروپف شدید یا وقفه تنفسی در هنگام خواب دارید و یا در طول روز خوابآلودگی دارید، میتوانند نشانههای مهمی باشند و نیاز است که برای بررسیهای بیشتر به پزشک مراجعه کنید.
ترک سیگار و دیگر دخانیات
کربنمونوکسید موجود در دود سیگار اکسیژنرسانی خون را مختل میکند، لذا ترک آن باعث بازگشت شرایط عادی در اکسیژنرسانی خون میشود.
کاهش وزن در افراد چاق
وقتی کاهش وزن هدفمند داشته باشیم، افراد بسیار چاق در اطراف گردن و شکم لاغری رخ میدهد و باعث بهبود تنفس و اکسیژنرسانی خون میشود. کاهش وزن باید تدریجی و با تغذیه درست و فعالیت منظم رخ بدهد. همچنین فعالیت بدنی منظم و کنترل شده، به بهبود کارایی قلبی-عروقی و گردش خون در مویرگها کمک میکند. ۳۰دقیقه پیادهروی سریع در ۵روز هفته میتواند فعالیت بدنی را تیک بزند.
برای غلظت خون چی بخوریم؟
خوردن یکسری غذاها به تنهایی غلظت خون را درمان نمیکند ولی به سلامت قلب و عروق و کنترل عوامل لختهخون کمک میکند.
۱) نوشیدن آب و مایعات
وقتی آب کافی به بدن برسد دیگر شاهد افزایش هماتوکریت نخواهیم بود که در پی آن اریتروسیتوز رخ بدهد.
۲) سبزیجات، میوهها و فیبر (محافظت قلبی-عروقی)
گنجاندن منابع غنی از آنتیاکسیدانها، ویتامینها و فیبر رژیمی در برنامهی غذایی روزانه این مواد از سه جهت کمککننده خواهند بود:
- به سلامت لایههای داخلی رگها کمک میکند
- از تشکیل پلاکهای چربی (آترواسکلروز) جلوگیری میکند
- با ایجاد حس سیری به کنترل وزن کمک میکند
هیچ میوه یا سبزی خاصی وجود ندارد که بتواند بهطور جادویی غلظت خون را حل کنند و تنها ریسک کلی قلب-عروقی را کاهش میدهد و جایگزین داروهای تجویزی نیست.
۳) چربیهای غیراشباع و امگا۳ (حامیان عروق خونی)
مصرف چربیهای سالم که دارای خواص ضد التهابی هستند و به انعطافپذیری رگهای خونی کمک کیکند. بیمارانی که خونشان بهطور طبیعی چسبندهتر است، مصرف اسیدهای چرب امگا۳ و چربیهای غیراشباع، اهمیت دوچندانی دارد زیرا از سفت شدن دیواره رگها جلوگیری میکند.
۴) مدیریت مصرف نمک و چربیهای اشباع
محدود کردن موادغذایی که فشارخون را بالا برده و فرآیند رسوب چربی در رگها را تسریع میکنند، غلظت خون به تنهایی ریسک تشکیل لخته خونی را افزایش میدهد. اگر فرد همزمان فشارخون یا کلسترول بالا داشته باشداین خطر بهصورت تصاعدی افزایش پیدا میکند و کاهش مصرف نمک و چربی اشباع این ریسک را کنترل میکند.
۵) افسانهی «رقیقکنندههای طبیعی» (سیر، زنجبیل و…)
باور رایجی که ادعا میکند مصرف مقادیر زیاد سیر، زنجبیل، زردچوبه یا سرکه سیب میتواند جایگزین درمانهای پزشکی برای رقیق کردن خون شود. این مواد غذایی در مقادیر معمول آشپزی، بخشی از یک رژیم سالم هستند و ممکن است اثرات خفیفی بر سلامت قلب داشته باشند، اما قدرت کافی برای مقابله با ویسکوزیته بالای خون در پلیسایتمی ورا را ندارند.
[مطالعه بیشتر: راهنمای رژیم غذایی ضد غلظت خون]

برای غلظت خون چه چیزهایی نخوریم؟
تغذیه بهتنهایی غلظت خون واقعی (مانند پلیسایتمی ورا) را درمان نمیکند، اما انتخابهای غذایی نادرست میتوانند روند درمان را مختل کرده، ریسک عوارض قلبی-عروقی را افزایش دهند یا با داروهای تجویزی تداخل خطرناک ایجاد کنند. در ادامه، مهمترین پرهیزهای غذایی را تغذیه بررسی میکنیم.
۱. مکملهای آهن و غذاهای بسیار غنی از آهن
پرهیز از هرگونه منبع خارجی آهن که بتواند ذخایر فریتین بدن را افزایش داده و تولید گلبول قرمز را تحریک کند. در پلیسایتمی ورا، یکی از اهداف درمانی فلبوتومی، ایجاد یک «کمبود آهن خفیف و کنترلشده» است تا مغز استخوان نتواند گلبول قرمز اضافی بسازد. مصرف آهن، این مکانیسم درمانی را خنثی میکند. مصرف هرگونه مکمل آهن در بیماران مبتلا به پلیسایتمی ورا ممنوع مطلق است، و مصرف هر مکملی باید زیر نظر پزشک باشد.
۲. غذاهای بسیار شور و فرآوریشده
محدود کردن شدید منابع غذایی حاوی سدیم پنهان و آشکار که فشار خون را بالا برده و ریسک قلبی-عروقی را تشدید میکنند. پرهیز یا محدود کردن شدید مصرف گوشتهای فرآوریشده (سوسیس و کالباس)، فستفودها، تنقلات شور، کره، خامه و گوشت قرمز پرچرب.
۳. الکل و نوشیدنیهای الکلی
پرهیز یا محدود کردن شدید مصرف الکل که هم از طریق کمآبی بدن و هم از طریق اثرات مستقیم بر سیستم قلبی-عروقی، وضعیت غلظت خون را تشدید میکند. الکل یک دیورتیک (ادرارآور) قوی است که با افزایش دفع آب از بدن، منجر به کمآبی و کاهش حجم پلاسما میشود. این امر باعث «غلظت خون نسبی» و بالا رفتن کاذب هماتوکریت میگردد.
۴. کافئین بیش از حد
محدود کردن مصرف نوشیدنیهای حاوی کافئین (قهوه غلیظ، چای پررنگ، نوشابههای انرژیزا) که دارای اثر دیورتیک (ادرارآور) هستند و میتوانند منجر به کمآبی بدن شود. فردی که روزانه ۶ تا ۸ فنجان قهوه غلیظ مینوشد و آب کافی مصرف نمیکند، ممکن است در آزمایش خون هماتوکریت بالاتر از حد واقعی داشته باشد. مصرف متعادل کافئین (۱ تا ۲ فنجان قهوه در روز) معمولاً بیخطر است، به شرطی که با مصرف کافی آب جبران شود.
۵. مکملهای گیاهی
پرهیز از مصرف خودسرانهی فرآوردههای گیاهی که دارای اثرات ضدپلاکتی یا ضدانعقادی هستند و میتوانند با داروهای تجویزی تداخل خطرناک ایجاد کنند. هرگز بدون مشورت با هماتولوژیست یا داروساز، هیچ مکمل گیاهی یا غذایی را شروع نکنید. حتی دمنوشهای بهظاهر بیخطر مانند چای سبز غلیظ یا دمنوش زنجبیل روزانه، در دوزهای بالا میتوانند تداخل دارویی ایجاد کنند.
| دلیل پرهیز | جایگزین مناسب | دسته غذایی |
| تحریک تولید گلبول قرمز و خنثیسازی درمان | پرهیز کامل (مگر با دستور پزشک) | مکملهای آهن |
| افزایش فشار خون و ریسک قلبی-عروقی | غذاهای تازه، ادویههای گیاهی بهجای نمک | غذاهای بسیار شور |
| کمآبی بدن و افزایش کاذب هماتوکریت | آب، دمنوشهای بدون کافئین | الکل |
| تداخل با آسپرین و افزایش خطر خونریزی | مشورت با پزشک قبل از هر مکملی | مکملهای گیاهی ضدپلاکت |
| اثر ادرارآور و کمآبی نسبی | محدود کردن به ۱-۲ فنجان در روز | کافئین بیش از حد |
آیا دمنوشها و داروهای گیاهی برای غلظت خون مؤثرند؟
بسیاری از افراد بهدنبال راهحلهای طبیعی برای کاهش غلظت خون هستند. اما از نظر علمی، هیچ دمنوش یا گیاه دارویی وجود ندارد که بتواند بهطور اثباتشده و قابلاعتماد، هماتوکریت یا تعداد گلبولهای قرمز را در بیماریهایی مانند پلیسایتمی ورا کاهش دهد. این مواد ممکن است بخشی از یک رژیم غذایی سالم باشند.
چرا دمنوشها نمیتوانند غلظت خون را درمان کنند؟
غلظت خون (بهویژه نوع اولیه یا پلیسایتمی ورا) یک اختلال در «کارخانهی خونسازی» (مغز استخوان) است که ناشی از جهش ژنتیکی (مانند JAK2) میباشد. دمنوشها و گیاهان دارویی نمیتوانند این نقص ژنتیکی را اصلاح کنند. دمنوشها ممکن است اثرات خفیفی بر سلامت عمومی، هیدراتاسیون یا التهاب داشته باشند، اما قدرت کافی برای سرکوب تولید گلبول قرمز در مغز استخوان یا کاهش ویسکوزیته خون در سطوح خطرناک را ندارند. هرگز بدون مشورت با هماتولوژیست، درمان استاندارد را با درمانهای سنتی جایگزین نکنید.
بررسی موردی: آیا آب زرشک غلظت خون را کاهش میدهد؟
زرشک حاوی ترکیبی به نام «بربرین» است که در مطالعات آزمایشگاهی اثرات ضدالتهابی و تنظیمکنندهی قند خون نشان داده است. برخی باورهای عامیانه ادعا میکنند که آب زرشک میتواند خون را «رقیق» کند. اما هیچ مطالعهی بالینی معتبری وجود ندارد که نشان دهد آب زرشک میتواند هماتوکریت یا هموگلوبین را در بیماران مبتلا به غلظت خون کاهش دهد.
بررسی موردی: آیا زنجبیل غلظت خون را کاهش میدهد؟
زنجبیل حاوی ترکیبات فعالی مانند «جینجرول» است که مطالعات کوچک نشان دادهاند که ممکن است اثر ضدپلاکتی خفیفی داشته باشد (مشابه آسپرین اما بسیار ضعیفتر). اما این اثر بههیچوجه برای کنترل غلظت خون در پلیسایتمی ورا کافی نیست.
بررسی موردی: آیا دارچین غلظت خون را کاهش میدهد؟
دارچین حاوی ترکیباتی مانند «کومارین» است که در دوزهای بسیار بالا ممکن است اثرات ضدانعقادی داشته باشد. برخی باورهای عامیانه ادعا میکنند که دارچین میتواند خون را رقیق کند. اما مقدار کومارین موجود در دارچین معمولی بسیار کم است و اثر بالینی معنیداری بر هماتوکریت یا ویسکوزیته خون ندارد.
تداخل مکملها و داروهای گیاهی با درمانهای استاندارد
گیاهی بودن یک محصول به معنای بیخطر بودن مصرف آن در کنار داروها نیست. بعضی مکملها عملکرد پلاکتها یا فرایند انعقاد خون را تغییر میدهند و در صورت مصرف همزمان با آسپرین یا داروهای ضدانعقاد، احتمال خونریزی را بیشتر میکنند. برخی نیز بر تجزیه داروها در کبد اثر میگذارند و ممکن است اثر یا عوارض آنها را تغییر دهند. پیش از مصرف محصولاتی که با ادعای «رقیقکردن خون» عرضه میشوند، بهویژه در مقدار زیاد، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
کدام دمنوشها را برای غلظت خون بخوریم؟
اگرچه هیچ دمنوشی نمیتواند جایگزین درمان پزشکی شود، اما برخی گیاهان دارویی به دلیل خواص آنتیاکسیدانی و حمایت از سلامت عروق، گزینههای کمخطرتر و مفیدتری محسوب میشوند.
- چای سبز (بیشترین پشتوانه تحقیقاتی): به دلیل وجود کاتچینهای محافظ لایه داخلی رگهاست. چای سبز خاصیت ادرارآور (دیورتیک) ملایمی دارد. مصرف بیش از ۲ فنجان در روز میتواند باعث دفع آب بدن و در نتیجه افزایش کاذب غلظت خون شود.
- دمنوش عناب (ایمنترین گزینه برای هیدراتاسیون): در طب سنتی و برخی مطالعات جدید، عناب به دلیل خواص آرامبخشی ملایم و حمایت از سلامت قلب و عروق شناخته میشود.
- دمنوش زعفران (با احتیاط و به مقدار بسیار کم): حاوی ترکیبات فعالی مانند «کروسین» است که در مطالعات آزمایشگاهی اثرات آنتیاکسیدانی و گشادکنندگی بسیار ملایم عروق را نشان دادهاند.
عوارض و خطرات غلظت خون (در صورت عدم درمان و کنترل)
غلظت خون به خودی خود یک حکم خطر فوری نیست و بسیاری از افراد با تشخیص به موقع و کنترل سطح هماتوکریت، عمری طبیعی و بدون عارضه دارند. اما اگر این وضعیت برای مدت طولانی بدون درمان رها شود ویسکوزیته بالای خون میتواند منجر به عوارض جدی در سیستم قلبی-عروقی و سایر ارگانهای بدن شود.
- ترومبوز و لخته خون
- فشار بر سیستم قلبی-عروقی
- خطر تبدیل بیماری در طولانی مدت
- عوارض گوارشی و متابولیک (نقرس و زخممعده)
نکتهای که باید جدی بگیرید: بسیاری از افراد تصور میکنند اگر علائمی ندارند، پس غلظت خون هم ندارند. اما واقعیت علمی این است که غلظت خون میتواند برای ماهها یا حتی سالها کاملاً بدون علامت باشد و اولین نشانهی آن، یک لخته خون ناگهانی یا سکته باشد. به همین دلیل، غربالگری منظم از طریق آزمایش خون ساده (CBC) حیاتی است.
هر چند وقت یکبار باید آزمایش خون بدهیم؟
- افراد سالم بدون ریسک فاکتور: هر سال یکبار در چکاپهای سالانه عمومی
- افراد در معرض خطر (مصرفکنندگان سیگار، مبتلا به آپنه خواب، مردان بالای ۵۰ سال، سابقه خانوادگی غلظت خون): هر سال یکبار
- بیماران مبتلا به پلیسایتمی ورا یا در حال درمان: هر ۱تا۳ ماه یکبار (طبق دستور پزشک)
اگر سیگار میکشید، خروپف شدید دارید یا در خانوادهتان سابقه غلظت خون وجود دارد، همین امروز یک آزمایش CBC ساده بدهید. این آزمایش کمتر از ۱۰ دقیقه زمان میبرد، اما میتواند جان شما را نجات دهد.

غلظت خون نرمال چند است؟
هماتوکریت به پزشک نشان میدهد که آیا خون توانایی لازم برای حمل اکسیژن به بافتها را دارد، یا اینکه بیشازحد غلیظ شده و ویسکوزیته آن افزایش یافته است که میتواند جریان خون را در رگها کُند کند.
این اعداد مطلق و یکسان برای همه نیستند. هر آزمایشگاه بسته به کیتها و دستگاههای مورد استفاده، «محدوده مرجع» مختص به خود را در برگه آزمایش درج میکند که ملاک اصلی تفسیر است.
آیا غلظت خون در مردان و زنان، فرق میکند؟
بله، غلظت خون در مردان و زنان تفاوتهای قابلتوجهی دارد. این تفاوتها ریشه در تفاوتهای هورمونی، تودهی عضلانی، و عوامل خاص هر جنسیت (مانند قاعدگی در زنان و تستوسترون در مردان) دارند. به همین دلیل، اعدادی که در آزمایش خون به عنوان “نرمال” یا “بالا” تفسیر میشوند، برای مردان و زنان متفاوت است و نمیتوان یک معیار واحد را برای هر دو جنس به کار برد.
غلظت خون در مردان
مردان به دلیل سطح بالاتر تستوسترون (که محرک قوی برای تولید EPO است) و تودهی عضلانی بیشتر، بهطور طبیعی هموگلوبین و هماتوکریت بالاتری دارند. اما افزایش فراتر از محدودهی نرمال، نیازمند بررسی است.
علل شایع غلظت خون در مردان شامل: سیگار و قلیان، آپنه انسدادی خواب، بیماریهای ریوی مزمن، پلیسایتمی ورا، زندگی در ارتفاعات بالا، مصرف تستوسترون یا استروئیدهای آنابولیک در بدنسازان
غلظت خون در زنان
زنان به دلیل اینکه هورمون استروژن بیشتری در بدنشان دارند و تا حدی گلبول قرمز را محدود میکند، همچنین در سنین باروری به دلیل قاعدگی ماهانه، مقداری آهن و خون از دست میدهند که سطح هموگلوبین آنها را بهطور طبیعی پایینتر نگه میدارد.
پس با این تفاسیر طبیعیست که بهطور طبیعی هموگلوبین و هماتوکریت پایینتری نسبت به مردان داشته باشند، اما افزایش غیرطبیعی این شاخصها در زنان میتواند نشانهی یک مشکل زمینهای باشد.
علل شایع غلظت خون در زنان شامل: کمآبی بدن، سیگار و قلیان، آپنه انسدادی خواب، بیماریهای ریوی مزمن، پلیسایتمی ورا
غلظت خون در بارداری
در بارداری، حجم پلاسمای خون افزایش مییابد (همودیلوشن بارداری)، که همین عامل باعث میشود که هماتوکریت و هموگلوبین بهطور نسبی کاهش پیدا کند. پس اگر هماتوکریت و هموگلوبین در دوران بارداری بالا باشد نیازمند ارزیابی فوری و دقیق توسط پزشک متخصص است، به همین دلیل پایش وضعیت خونی مادران در دورههای مختلف بارداری اهمیت پیدا میکند.
تفاوت فلبوتومی درمانی، اهدای خون و حجامت
در فضای عمومی، بسیاری از افراد تصور میکنند که «خونگیری» یک مفهوم واحد است و فرقی نمیکند از چه روشی استفاده شود. اما از نظر پزشکی، فلبوتومی درمانی، اهدای خون و حجامت سه مداخلهی کاملاً متفاوت با اهداف، مکانیسمها و پیامدهای متفاوت هستند.
فلبوتومی درمانی (Therapeutic Phlebotomy): یک پروتکل پزشکی استاندارد
فلبوتومی درمانی یک روش پزشکی کنترلشده است که در آن مقداری از خون با استفاده از سوزن استریل و سیستم بستهی جمعآوری خون، از ورید محیطی خارج میشود. فلبوتومی درمانی فقط باید تحت نظارت پزشک و در مراکز تخصصی انجام شود. انجام آن بدون تشخیص دقیق علت غلظت خون یا بدون پایش منظم هماتوکریت، میتواند منجر به کمخونی شدید یا عدم کنترل مؤثر بیماری شود.
اهدای خون چه تاثیری در درمان غلظت خون دارد؟
اهدای خون یک عمل داوطلبانه است که در آن فرد سالم و واجد شرایط، ۴۵۰ تا ۵۰۰ میلیلیتر خون خود را برای استفاده در بیماران نیازمند اهدا میکند. هدف اصلی اهدای خون، کمک به بیماران (مانند مبتلایان به تالاسمی، سرطان، یا حوادث) است، نه درمان خود اهداکننده. با این حال، اهدای خون (چون حجم خون زیادی میگیرد) میتواند بهطور ثانویه باعث کاهش هماتوکریت و هموگلوبین در فرد اهداکننده شود. اهدای خون جایگزین درمان پزشکی نیست. اگر هماتوکریت شما بالاست، ابتدا باید علت آن توسط پزشک مشخص شود.
حجامت و درمان غلظت خون
حجامت یک روش طب سنتی است که در آن پس از ایجاد مکش روی پوست، خراشهای سطحی ایجاد شده و مقدار کمی خون (معمولاً ۲۰ تا ۵۰ میلیلیتر) خارج میشود. این روش در طب سنتی برای اهدافی مانند تسکین درد، کاهش التهاب و “تعدیل اخلاط” استفاده میشود. اما از نظر علمی، هیچ شواهد معتبری وجود ندارد که حجامت بتواند غلظت خون (پلیسایتمی ورا یا اریتروسیتوز ثانویه) را درمان کند.
[مطالعه بیشتر: تفاوت علمی حجامت و فلبوتومی]
فصد سنتی (برش رگ با تیغ)
فصد سنتی یک روش طب سنتی است که در آن دیوارهی ورید با تیغ جراحی برش داده میشود و خون خارج میگردد. این روش میتواند حجم خون بیشتری نسبت به حجامت خارج کند (تا ۴۰۰ میلیلیتر)، اما فاقد استانداردهای فلبوتومی مدرن است.
در طب سنتی، فصد برای “تخلیه اخلاط فاسد” استفاده میشود. اما از نظر پزشکی مدرن، این روش به دلیل ریسکهای بالا، جایگزین فلبوتومی استاندارد نشده است.

چگونه از افزایش غلظت خون پیشگیری کنیم؟
همه انواع غلظت خون قابل پیشگیری نیستند؛ غلظت خون اولیه (پلیسایتمی ورا) یک اختلال ژنتیکی است و نمیتوان از بروز آن جلوگیری کرد. اما غلظت خون ثانویه که شایعترین نوع در جامعه است، در بسیاری از موارد با اصلاح سبک زندگی کاملاً قابل پیشگیری است.
مهمترین اقدامات شامل: نوشیدن ۸ تا ۱۰ لیوان آب در روز (برای جلوگیری از کمآبی و غلظت نسبی)، ترک کامل سیگار و قلیان و کاهش وزن در افراد چاق
علاوه بر این، فعالیت بدنی منظم به بهبود گردش خون مویرگی و کاهش ریسک ترومبوز کمک میکند. محدود کردن مصرف الکل و پایش دقیق داروها (مانند تستوسترون، دیورتیکها (ادرار آورها) و مکملهای آهن) نیز از اقدامات ضروری هستند.

