کم خونی زمانی است که خون شما دارای گلبولهای قرمز بسیار کم یا هماتوکریت پایین است. داشتن گلبولهای قرمز بسیار کم، حمل اکسیژن یا آهن را برای خون شما دشوارتر میکند. این مسئله میتواند بر نحوه عملکرد سلولها در اعصاب و ماهیچهها نیز تأثیر بگذارد. در بارداری، غلظت هموگلوبین کمتر از 11.0 گرم در دسی لیتر در سه ماهه اول و کمتر از 10.5 یا 11.0 گرم در دسی لیتر در سه ماهه دوم یا سوم کم خونی محسوب میشود. کم خونی یا هماتوکریت پایین شایعترین ناهنجاری خونی در بارداری است. کم خونی مادر با پیامدهای نامطلوب جنینی، نوزادی و دوران کودکی همراه است. در دوران بارداری، کودک شما همچنین نیاز به دریافت مواد مغذی و اکسیژن از خون شما دارد. کم خونی مادر احتمال انتقال خون هنگام زایمان را افزایش میدهد. علاوه بر آن، کمبود آهن نیز از شایع ترین علل کم خونی در بارداری است. در ادامه به توضیح خطر هماتوکریت پایین در بارداری و روشهای درمانی آن میپردازیم.
هماتوکریت پایین در بارداری چیست؟
کم خونی زمانی است که شما گلبولهای قرمز کافی برای حمل اکسیژن در سراسر بدن خود ندارید. وقتی بدن شما اکسیژن کافی از خون دریافت نمیکند، نمیتواند به درستی عمل کند. فردی که در دوران بارداری مبتلا به کم خونی باشد، کم خون محسوب میشود. کم خونی در بارداری یک نگرانی عمده برای سلامت عمومی است و سازمان بهداشت جهانی تخمین میزند که 37 درصد بارداریها تحت تاثیر کم خونی هستند. کم خونی در بیماران باردار با پیامدهای نامطلوب برای مادر به عنوان مثال، زایمان زودرس، جدا شدن جفت، بستری شدن در بخش مراقبتهای ویژه) و پیامدهای نامطلوب برای نوزاد مثل، مرده زایی، محدودیت رشد، اثرات رشد عصبی و… همراه است.
هماتوکریت به درصد حجم گلبولهای قرمز در خون گفته میشود. در دوران بارداری، به طور طبیعی سطح هماتوکریت کاهش مییابد که به دلیل افزایش حجم پلاسما در خون مادر است. این وضعیت که به آن کمخونی فیزیولوژیک بارداری گفته میشود، معمولاً بین سهماهه دوم و سوم بارداری به اوج خود میرسد. هماتوکریت پایین در بارداری نشانه چیست؟ در دوران بارداری، حجم پلاسما در خون به میزان 40-50٪ افزایش مییابد، در حالی که میزان گلبولهای قرمز کمتر افزایش مییابد. این امر باعث کاهش نسبی هماتوکریت میشود.
علائم هماتوکریت پایین در بارداری
هماتوکریت پایین در بارداری میتواند علائم مختلفی داشته باشد که بسته به شدت کاهش هماتوکریت، ممکن است خفیف یا شدید باشند. برخی از علائم کم خونی شدید در بانوان باردار عبارتاند از:
- احساس خستگی و ضعف و بیحالی
- سرگیجه و سردرد
- رنگپریدگی پوست
- تنگی نفس و افزایش ضربان قلب
- کاهش تمرکز و اختلالات شناختی
- سردی دست و پا
- هوسهای غیرمعمول (پیکا)
چه کسانی بیشتر در معرض ابتلا به کم خونی و HCT پایین در دوران حاملگی هستند؟
اگر شمارش کامل خون (CBC) نشان دهد که گلبولهای قرمز خون که اکسیژن را در بدن شما حمل میکنند، کم است، ممکن است در دوران بارداری دچار کمخونی شوید. این مشکل میتواند باعث احساس خستگی، سرگیجه، سردی و تنگی نفس شود. در بیشتر موارد کم خونی در دوران بارداری، اصلاح رژیم غذایی میتواند شما را در مسیر درست قرار دهد. برخی از زنان باردار بیشتر در معرض ابتلا به کمخونی و کاهش هماتوکریت (HCT) قرار دارند. در حاملگی دو یا چند قلویی، نیاز بدن به خون و مواد مغذی مانند آهن و اسید فولیک را افزایش میدهد، که میتواند باعث کاهش سطح هماتوکریت شود. در دوحاملگی با فاصله کم نیز کاهش هماتوکریت بیشتر خواهد بود. اگر فاصله بین بارداریها کمتر از دو سال باشد، بدن ممکن است فرصت کافی برای بازیابی ذخایر آهن و سایر مواد مغذی نداشته باشد، که خطر کمخونی را افزایش میدهد.
تهوع و استفراغ مکرر نیز میتواند باعث کاهش دریافت مواد مغذی ضروری و در نتیجه کمخونی و کاهش HCT شود. علاوه بر آن افرادی که رژیم غذایی آنها با دریافت کم آهن، ویتامین B12 و اسید فولیک است، بیشتر در معرض کاهش هماتوکریت قرار میگیرند. خونریزی زیاد در عادت ماهیانه پیش از بارداری نیز از عواملی است که باعث کم خونی و کاهش هماتوکریت میشود. زنانی که دچار خونریزیهای شدید در دوران قاعدگی قبل از بارداری بودهاند یا در بارداری خونریزی غیرطبیعی دارند، در معرض کاهش HCT و کمخونی هستند.
چه عواملی موجب کم خونی و هماتوکریت پایین در بارداری میشود؟
عوامل متعددی میتوانند باعث کاهش هماتوکریت (HCT) و کمخونی در دوران بارداری شوند. در دوران بارداری، حجم پلاسما حدود 40-50٪ افزایش مییابد، در حالی که تعداد گلبولهای قرمز کمتر افزایش مییابد. این امر باعث کاهش نسبی غلظت هموگلوبین و هماتوکریت میشود و به آن کمخونی فیزیولوژیک بارداری گفته میشود. کمبود آهن نیز یکی از شایعترین علل کاهش هماتوکریت در بارداری است. علاوه بر آن ویتامین B12 و اسید فولیک برای تولید گلبولهای قرمز ضروری هستند. کمبود این ویتامینها میتواند باعث کمخونی مگالوبلاستیک شود که در آن گلبولهای قرمز بزرگ و ناکارآمد تولید میشوند.
رنج نرمال هماتوکریت در بارداری
میزان نرمال هماتوکریت ( hct ) در بارداری معمولاً کمتر از محدوده طبیعی در زنان غیرباردار است، زیرا حجم پلاسما افزایش مییابد. محدوده طبیعی هماتوکریت در بارداری بهطور کلی به این صورت است که در سه ماهه اول بین 33 درصد تا 41 درصد، در سه ماهه دوم بین 30 درصد تا 39 درصد و در سه ماهه سوم بین 28 درصد تا 40 درصد میباشد. بطور کلی اگر سطح هماتوکریت کمتر از ۳۳٪ باشد، ممکن است نشاندهنده کمخونی در دوران بارداری باشد و نیاز به بررسی و درمان داشته باشد. یکی از درمانهای موجود را میتوانید تحت عنوان ویتامین تراپی و تزریق سرم آهن برای جبران کم خونی فقر آهن در مرکز ایران فصد تجربه نمایید.
کلام نهایی
در نهایت، کاهش هماتوکریت در دوران بارداری امری طبیعی است، اما اگر از حد نرمال پایینتر رود، میتواند نشانهای از کمخونی یا مشکلات تغذیهای باشد که نیاز به توجه ویژه دارد. با رعایت یک رژیم غذایی متعادل، مصرف مکملهای موردنیاز تحت نظر پزشک و انجام آزمایشهای دورهای، میتوان از بروز مشکلات ناشی از کمخونی جلوگیری کرد و سلامت مادر و جنین را حفظ نمود. همچنین میتوانید با مراجعه به مرکز ایران فصد از ویتامین تراپی برای درمان مواد مغذی و آهن برای جبران کم خونی بهرهمند شوید.
