تالاسمی مینور و فقر آهن دو مورد از علل شایع کمخونی هستند که ممکن است از نظر علائم و نتایج آزمایش خون شباهت زیادی به یکدیگر داشته باشند، به همین دلیل گاهی با هم اشتباه گرفته میشوند. این دو وضعیت از نظر علت ایجاد، روش تشخیص و نحوه درمان تفاوتهای مهمی دارند. تشخیص درست فرق تالاسمی مینور و فقر آهن اهمیت زیادی دارد، زیرا مصرف خودسرانه مکمل آهن برای فرد مبتلا به تالاسمی مینور، در صورتی که کمبود آهن نداشته باشد، ضروری نیست و میتواند در طولانی مدت مشکلساز شود.
تالاسمی چه بیماری است؟
در خون افراد سالم که به تالاسمی مبتلا نیستند، هموگلوبین از دو نوع زنجیره پروتئینی به نامهای آلفا و بتا تشکیل شده است. این زنجیرهها نقش مهمی در ساختار هموگلوبین و انتقال اکسیژن به بافتهای بدن دارند. در افراد مبتلا به تالاسمی، به دلیل اختلال ژنتیکی در تولید یک یا هر دو نوع از این زنجیرههای پروتئینی، ساختار هموگلوبین به درستی شکل نمیگیرد. در نتیجه عملکرد طبیعی گلبولهای قرمز در انتقال اکسیژن با اختلال مواجه میشود.
زمانی که پدر و مادر نوزادی تالاسمی داشته باشد به فرزند این مورد به ارث میرسد. تالاسمی به دو شکل مینور و ماژور دیده شده است.
کم خونی ناشی از فقر آهن چیست؟
در کمخونی فقر آهن، گلبولهای قرمز به دلیل کمبود آهن کوچکتر از حد طبیعی هستند و میزان هموگلوبین موجود در آنها کاهش پیدا میکند. از آنجا که آهن یکی از اجزای اصلی ساختار هموگلوبین و عامل اتصال اکسیژن به آن است، کمبود این ماده معدنی باعث کاهش توانایی خون در انتقال اکسیژن به بافتهای بدن میشود. در مقابل تالاسمی یک اختلال ژنتیکی است که به دلیل نقص در تولید زنجیرههای پروتئینی هموگلوبین ایجاد میشود.

چگونه تفاوت کم خونی و تالاسمی را تشخیص دهیم؟
تشخیص دقیق تالاسمی مینور و فقر آهن از راه آزمایش امکان پذیر است، نکتهی جالب این است که بعد از هر دو آزمایش میزان هموگلوبین پایین است که در نگاه اول کم خونی را نشان میدهد. در صورتی که فریتین بالای 100 باشد، یعنی به احتمال زیاد فقر آهن نیست. به طور کلی میتوان نتیجه گرفت که فریتین پایین مربوط به فقر آهن است و فریتین بالا تالاسمی است.
RBC نیز مربوط به تعداد گلبولهای قرمز است، فردی که کم خونی ناشی از فقر آهن دارد، این تعداد برای آن کم است، در افراد مبتلا به تالاسمی مینور، برخلاف برخی انواع کمخونی، تعداد گلبولهای قرمز طبیعی یا حتی بیشتر از حد طبیعی است؛ هرچند اندازه آنها اغلب کوچکتر از حد معمول است. برای تشخیص دقیق این اختلال ژنتیکی، از آزمایشی به نام الکتروفورز هموگلوبین استفاده میشود. اگر علت تالاسمی مینور نقص در هموگلوبین بتا باشد، فرد هموگلوبین A2 یا هموگلوبین جنینی (F) بیشتری دارد.
|
فاکتور آزمایشگاهی |
فقر آهن (Iron Deficiency) | تالاسمی مینور (Thalassemia) |
| MCV سایز گلبول | پایین (Low) |
بسیار پایین (Very Low) |
|
RBC |
پایین (Low) | نرمال یا بالا (High) |
| RDW | بالا (High)، گلبولها هماندازه نیستند. |
نرمال، گلبولها هماندازهتر هستند. |
|
Mentzer Index |
بیشتر از ۱۳ | کمتر از ۱۳ |
| فریتین (Ferritin) | پایین (Low) |
نرمال یا بالا (Normal/High) |
تفاوت کم خونی و تالاسمی در بروز علائم و نشانهها
تالاسمی مینور به دلیل خفیف بودن علائم بالینی مشخصی ندارد و بسیاری از افراد مبتلا ممکن است بدون هیچ نشانه خاصی زندگی کنند. در برخی موارد، افراد مبتلا به تالاسمی مینور ممکن است علائمی مشابه کمخونی ناشی از فقر آهن، مانند رنگپریدگی، خستگی، ضعف و کاهش انرژی را تجربه کنند. همچنین در موارد محدودی ممکن است بزرگ شدن طحال (اسپلنومگالی) نیز مشاهده شود.
درمان تالاسمی مینور
پزشک براساس شدت تالاسمی درمان مناسب آن را تجویز میکند.
مصرف آهن در صورت کمبود
مصرف مکمل آهن برای افراد مبتلا به تالاسمی مینور به عنوان یک روش درمانی اصلی توصیه نمیشود، چون کمخونی ناشی از تالاسمی مینور لزوما به دلیل کمبود آهن نیست. در واقع مصرف قرص آهن تنها زمانی ضرورت دارد که کمبود آهن بدن از طریق آزمایشهای مربوطه، مانند فریتین و سایر شاخصهای آهن، تأیید شده باشد.
مصرف خودسرانه و غیرضروری مکمل آهن در افراد مبتلا به تالاسمی مینور میتواند به افزایش ذخایر آهن در بدن منجر شود و در صورت تجمع بیش از حد، به اندامهایی مانند کبد و قلب آسیب برساند. پس اگر فرد مبتلا به تالاسمی مینور علائمی مانند خستگی مفرط، ضعف، رنگپریدگی یا کاهش انرژی را تجربه میکند، نباید بدون بررسی علت این علائم اقدام به مصرف مکمل آهن کند.
مصرف فولیک اسید
خونسازی و تولید گلبولهای قرمز نیز با مصرف فولیک اسید در برخی موارد انجام میشود، اما باید بدانید که نیاز به این دارو به رژیم غذایی، بارداری، سطح فولات بدن و شدت کم خونی بستگی دارد.
طبق گفته cdc اغلب برای افراد مبتلا به تالاسمی، نوعی مکمل ویتامین گروه B به نام اسید فولیک تجویز میشود تا به درمان کمخونی کمک کند. اسید فولیک میتواند به رشد و تکامل گلبولهای قرمز خون یاری رساند. درمان با اسید فولیک معمولا در کنار سایر روشهای درمانی انجام میشود.
رژیم غذایی
افراد مبتلا به تالاسمی مینور معمولا به رژیم غذایی خاص و محدودکنندهای نیاز ندارند، اما انتخاب مواد غذایی مناسب میتواند به حفظ سلامت عمومی بدن، تامین ویتامینها و مواد معدنی موردنیاز و کاهش احساس خستگی کمک کند.
- سبزیجات تازه و برگ سبز: اسفناج، کلم بروکلی، جعفری، کاهو و کلم سرشار از فولات و آنتیاکسیدان هستند و به تأمین مواد مغذی موردنیاز بدن کمک میکنند.
- میوههای تازه: پرتقال، کیوی، توتفرنگی، سیب، انار و سایر میوهها منابع خوبی از ویتامین C، فیبر و ترکیبات آنتیاکسیدانی هستند.
- مغزها و دانههای خوراکی: گردو، بادام، پسته، تخمه کدو و دانه چیا حاوی چربیهای مفید، پروتئین و مواد معدنی هستند.
- منابع پروتئین سالم: ماهی، مرغ، تخممرغ و حبوبات به تأمین پروتئین مورد نیاز بدن و حفظ سلامت عضلات کمک میکنند.
درمان کم خونی فقر آهن
درمان کم خونی ناشی از فقر آهن نیز به صورت زیر انجام میشود.
رژیم غذایی
اصلاح رژیم غذایی یکی از اقدامات مهم برای پیشگیری از کمبود آهن و کمک به روند درمان کمخونی فقر آهن است. افراد مبتلا بهتر است مواد غذایی غنی از آهن را در برنامه روزانه خود قرار دهند و از ترکیبات غذایی کمککننده به جذب آهن نیز استفاده کنند. برخی از مهمترین مواد غذایی مفید عبارتاند از:
- گوشت قرمز و مرغ: از منابع آهن هستند و آهن موجود در گوشت قرمز جذب بالاتری نسبت به منابع گیاهی دارد.
- ماهی و غذاهای دریایی: علاوه بر آهن، پروتئین و سایر مواد مغذی موردنیاز بدن را تامین میکنند.
- حبوبات: عدس، لوبیا، نخود و سویا از منابع گیاهی آهن محسوب میشوند.
- سبزیجات برگ سبز: اسفناج، جعفری و کلم بروکلی حاوی آهن و فولات هستند.
- مغزها و دانهها: تخمه کدو، کنجد و مغزهای خوراکی به جذب بهتر برخی مواد معدنی کمک میکنند.

درمان دارویی
این مکملها به جبران ذخایر آهن بدن و افزایش تولید هموگلوبین کمک میکنند. فروس سولفات، فروس فومارات و فروس گلوکونات نمونهای از این داروها هستند. نحوه و مقدار مصرف مکمل آهن باید بر اساس شدت کمخونی و شرایط بیمار توسط پزشک تعیین شود. در بسیاری از موارد، مصرف روزانه یک نوبت آهن کافی است و در صورت بروز عوارض گوارشی، پزشک ممکن است مصرف آن را به یک روز در میان تغییر دهد.
تزریق سرم آهن
در برخی شرایط، مصرف مکملهای خوراکی آهن برای درمان کمخونی فقر آهن کافی یا مناسب نیست. در این موارد، پزشک ممکن است تزریق وریدی آهن را توصیه کند. در این روش، آهن از طریق تزریق داخل وریدی وارد جریان خون میشود و به جبران سریعتر ذخایر آهن بدن کمک میکند. تزریق وریدی آهن در شرایط زیر انجام میشود:
- بیمار به دلیل عوارض گوارشی قادر به تحمل مکملهای خوراکی آهن نباشد.
- بدن نتواند آهن خوراکی را به میزان کافی جذب کند.
- با وجود مصرف صحیح مکمل آهن، سطح فریتین و هموگلوبین بهبود پیدا نکند.
- بیمار به دلیل برخی بیماریهای گوارشی مانند بیماری التهابی روده یا سلیاک دچار اختلال جذب آهن باشد.
- اصلاح کمبود آهن به دلیل شرایط بالینی بیمار با سرعت بیشتری موردنیاز باشد.

سوالات متداول
آیا تالاسمی مینور باعث خستگی و ضعف میشود؟
در بسیاری از افراد مبتلا به تالاسمی مینور، بیماری بدون علامت است، اما برخی افراد ممکن است به دلیل کمخونی خفیف، علائمی مانند خستگی، ضعف و رنگپریدگی را تجربه کنند. شدت این علائم به میزان هموگلوبین و شرایط عمومی بدن بستگی دارد.
امکان ابتلای همزمان به تالاسمی مینور و کمخونی فقر آهن وجود دارد؟
ممکن است فردی به تالاسمی مینور مبتلا باشد و همزمان به دلیل تغذیه نامناسب، خونریزی یا اختلال در جذب آهن، دچار کمبود آهن شود. در چنین شرایطی علاوه بر بررسی شاخصهای خونی، اندازهگیری فریتین و سایر آزمایشهای مرتبط با وضعیت آهن ضروری است.
منبع:

